Gia nhiệt bằng hơi trực tiếp, tức sục hơi thẳng vào bồn nước, dung dịch hay sản phẩm, là cách nhanh và rẻ tiền thiết bị nhất. Gia nhiệt gián tiếp cho hơi đi trong ống xoắn, vỏ áo hay bộ trao đổi nhiệt, sản phẩm không chạm hơi. Nhiều người nghĩ sục trực tiếp lúc nào cũng tốn hơi hơn, thực tế lại ngược lại nếu chỉ đếm số kg hơi. Cái giá của sục trực tiếp nằm ở chỗ khác: nước ngưng mất hết, sản phẩm bị pha loãng, lò phải cấp nước mới và hóa chất xử lý nhiều hơn. Bài này tính một ví dụ để quản lý sản xuất thấy rõ chi phí thật.
- Cùng một mẻ, sục hơi trực tiếp thường tốn ít kg hơi hơn vì tận dụng cả nhiệt của nước ngưng
- Bù lại, toàn bộ nước ngưng hòa vào sản phẩm, lò phải cấp 100% nước mới
- Gia nhiệt gián tiếp giữ được nước ngưng để hồi về lò, không pha loãng sản phẩm
- Chọn theo sản phẩm có chịu được nước thêm không, có cần hơi sạch không, và nước ngưng có hồi về được không
Hai cách gia nhiệt bằng hơi trong nhà máy
Hơi nước nhả nhiệt theo hai phần. Phần lớn là nhiệt ẩn khi hơi ngưng thành nước, ở hơi 6 bar khoảng 2.066 kJ cho mỗi kg. Phần nhỏ hơn là nhiệt hiện của nước ngưng khi nó tiếp tục nguội xuống. Gia nhiệt bằng hơi trực tiếp lấy được cả hai phần vì nước ngưng hòa vào sản phẩm và nguội tới đúng nhiệt độ của mẻ. Gia nhiệt gián tiếp thường chỉ lấy phần nhiệt ẩn, nước ngưng rời thiết bị qua bẫy hơi ở gần nhiệt độ bão hòa và mang theo phần nhiệt còn lại.
Gia nhiệt trực tiếp
Sục hơi qua đầu sục, ống đục lỗ hoặc vòi phun vào bồn. Dùng cho nước nóng, nấu, ngâm, hấp có tiếp xúc, một số dung dịch tẩy rửa.
Gia nhiệt gián tiếp
Hơi đi trong ống xoắn, vỏ áo, tấm trao đổi nhiệt. Dùng cho nồi nấu hai vỏ, bồn gia nhiệt sản phẩm, máy sấy, bàn ủi, máy ép.
Điểm chung
Cả hai đều cần hơi đủ áp tại thiết bị, đường ống đúng cỡ và van điều khiển phù hợp.
Điểm khác
Trực tiếp mất nước ngưng, gián tiếp giữ được nước ngưng nếu có đường hồi.

Ví dụ tính một mẻ: nâng 1 m³ nước từ 30 lên 80 độ C
Ví dụ minh họa với giả định đơn giản, bỏ qua tổn thất nhiệt ra môi trường và nhiệt của thân bồn để dễ so sánh. Hơi tại thiết bị là hơi bão hòa 6 bar (áp dư), enthalpy khoảng 2.763 kJ/kg, nhiệt ẩn khoảng 2.066 kJ/kg, nước bão hòa khoảng 697 kJ/kg. Nước cấp vào lò khi không có nước ngưng hồi về ở khoảng 30 độ C.
| Cách gia nhiệt | Mỗi kg hơi nhả vào mẻ | Hơi cần cho mẻ | Nước ngưng | Nước thêm vào mẻ | So sánh |
|---|---|---|---|---|---|
| Sục trực tiếp | 2.763 − 335 ≈ 2.428 kJ | khoảng 86 kg | hòa vào mẻ, mất hết | khoảng 86 kg | |
| Ống xoắn, nước ngưng ra bão hòa | khoảng 2.066 kJ | khoảng 101 kg | khoảng 101 kg ở 165 độ C, hồi về được | 0 kg | |
| Ống xoắn, nước ngưng ra 90 độ C (bẫy hơi giữ ngưng) | 2.763 − 377 ≈ 2.386 kJ | khoảng 88 kg | khoảng 88 kg ở 90 độ C, hồi về được | 0 kg |
Đếm theo kg hơi, sục trực tiếp ít hơn một chút. Nhưng lò còn phải sản xuất hơi đó từ nước nào. Với sục trực tiếp, 86 kg nước mới ở 30 độ C phải được bơm vào lò, xử lý hóa chất, hâm từ 30 độ C. Với gián tiếp có hồi nước ngưng, phần lớn nước ngưng quay về bồn nước cấp ở nhiệt độ cao, lò chỉ cần bù phần hao hụt.
| Cách gia nhiệt | Nước cấp vào lò để bù | Nhiệt lò phải cấp cho lượng hơi đó | Ghi chú | So sánh |
|---|---|---|---|---|
| Sục trực tiếp | 86 kg nước mới ở 30 độ C | 86 × (2.763 − 126) ≈ 227.000 kJ | Thêm 86 kg nước, hóa chất xử lý | |
| Ống xoắn, ngưng ra 90 độ C, hồi về bồn ở khoảng 80 độ C | 88 kg chủ yếu là nước ngưng hồi | 88 × (2.763 − 335) ≈ 214.000 kJ | Gần như không tốn nước mới | |
| Ống xoắn nhưng xả nước ngưng ra cống | 88 kg nước mới ở 30 độ C | 88 × (2.763 − 126) ≈ 232.000 kJ | Tốn nhất: vừa mất nước vừa mất nhiệt |
Kết quả cho thấy: khi nước ngưng được hồi về, gia nhiệt gián tiếp có thể tốn ít nhiên liệu hơn sục trực tiếp. Còn nếu gián tiếp mà xả nước ngưng ra cống, đó là cách tốn nhất. Nói cách khác, cái quyết định chi phí không phải là trực tiếp hay gián tiếp, mà là nước ngưng có quay về lò hay không.
Cảnh báo an toàn: Các con số trên là ví dụ với giả định đã nêu, chưa tính tổn thất nhiệt của bồn, đường ống và hơi tái bay hơi khi nước ngưng giảm áp. Tính cho nhà máy cụ thể cần đo áp hơi tại thiết bị, nhiệt độ đầu và cuối mẻ, số mẻ mỗi ngày.
Chi phí ẩn của gia nhiệt bằng hơi trực tiếp
Ngoài lượng nhiên liệu, gia nhiệt bằng hơi trực tiếp kéo theo những khoản chi phí không hiện trên hóa đơn củi hay dầu nhưng cộng dồn rất lớn qua một năm.
- Nước mới cho lò: mỗi kg hơi sục vào là một kg nước phải mua, lọc, làm mềm. Với nhà máy dùng nước máy hoặc nước giếng phải xử lý, tiền nước và vật tư xử lý tăng theo.
- Hóa chất xử lý nước: lò cấp 100% nước mới thì lượng hóa chất chống cáu, khử oxy tăng; TDS nước lò lên nhanh, phải xả đáy nhiều hơn.
- Pha loãng sản phẩm: mẻ nhận thêm nước, phải nấu lâu hơn để cô lại hoặc phải chấp nhận nồng độ thấp hơn.
- Chất lượng hơi: hơi tiếp xúc sản phẩm thì hóa chất lò, gỉ sét đường ống cũng có thể vào sản phẩm. Ngành thực phẩm, dược cần hơi sạch và bộ lọc hơi.
- Ồn, rung, búa nước: đầu sục đặt sai gây tiếng nổ lụp bụp, rung bồn, hỏng gioăng và mối hàn.


Cùng là bồn inox dùng hơi, nhưng sản phẩm bên trong quyết định cách gia nhiệt.
Với bồn nước nóng phục vụ vệ sinh, tắm, ngâm rửa, nước thêm vào không phải vấn đề, sục trực tiếp vẫn là lựa chọn hợp lý vì rẻ và nhanh. Lúc này việc nên làm là chọn đúng đầu sục và đặt đủ sâu để hơi ngưng hết trong nước, không thoát lên mặt bồn.
Gia nhiệt gián tiếp làm sao cho đỡ hơi
Gia nhiệt gián tiếp chỉ thật sự tiết kiệm khi nước ngưng được thoát đều và được hồi về. Ba điểm hay hỏng là bẫy hơi, đường hồi nước ngưng và áp hơi tại thiết bị.
- Bẫy hơi đúng loại, đúng cỡBẫy hơi kẹt mở xì hơi sống ra đường hồi, kẹt đóng làm ngập nước ngưng trong ống xoắn, thiết bị nóng chậm.
- Hồi nước ngưng về bồnNước ngưng là nước đã xử lý và còn nóng. Có đường hồi về bồn nước cấp là lấy lại cả nước lẫn nhiệt.
- Giữ áp hơi tại thiết bịTổn thất áp trên đường ống làm áp tới thiết bị thấp, gia nhiệt chậm, ca vận hành tăng áp lò bù vào.
- Bảo ôn ống và thân thiết bịỐng hơi và vỏ áo không bảo ôn mất nhiệt liên tục, nhất là những thiết bị chạy gián đoạn.
- Vệ sinh mặt trao đổi nhiệtLớp cặn sản phẩm bám mặt ngoài ống xoắn làm giảm truyền nhiệt, kéo dài thời gian mẻ.
Nếu áp hơi tại thiết bị cuối xưởng thường thiếu dù lò báo đủ, xem bài tổn thất áp đường ống hơi. Phần nước ngưng hồi về và cách tận dụng nhiệt có trong dịch vụ thu hồi nước ngưng lò hơi.

Chọn cách nào cho từng ứng dụng
| Ứng dụng | Nên dùng | Lý do | So sánh |
|---|---|---|---|
| Bồn nước nóng vệ sinh, ngâm rửa | Trực tiếp | Không ngại nước thêm, rẻ, nhanh | |
| Nấu, luộc nguyên liệu có nước | Trực tiếp hoặc gián tiếp | Tùy sản phẩm có chịu nước thêm và cần hơi sạch không | |
| Nấu đường, mứt, sốt, cô đặc | Gián tiếp | Không được pha loãng | |
| Gia nhiệt dầu, hóa chất, keo | Gián tiếp | Không trộn nước vào được | |
| Máy sấy, bàn ủi, máy ép nhiệt | Gián tiếp | Thiết bị chỉ làm việc qua bề mặt | |
| Hấp có tiếp xúc như hấp gỗ, hấp thực phẩm | Trực tiếp | Hơi tiếp xúc là yêu cầu công nghệ, cần hơi sạch nếu là thực phẩm |
Khi phân vân, hãy hỏi ba câu: sản phẩm có chịu được nước thêm không; có cần hơi sạch tiếp xúc không; nước ngưng có đường hồi về lò không. Nếu câu một là không, chọn gián tiếp. Nếu câu ba là có, gián tiếp thường rẻ hơn về lâu dài. Để chia đúng chi phí hơi cho từng thiết bị, kết hợp với cách tính ở bài phân bổ chi phí hơi cho từng xưởng.
Kiểm tra hệ gia nhiệt đang dùng
- Liệt kê mọi thiết bị dùng hơi và ghi cách gia nhiệt của từng cái.
- Với thiết bị gián tiếp: nước ngưng đang đi đâu, về bồn hay ra cống?
- Bẫy hơi của từng thiết bị còn làm việc không, có xì hơi sống không?
- Áp hơi tại thiết bị khi đang chạy là bao nhiêu so với yêu cầu?
- Với sục trực tiếp: đầu sục có đủ sâu, có tiếng nổ, rung không?
- Tỉ lệ nước mới cấp vào lò mỗi ngày là bao nhiêu so với lượng hơi?

Đừng chỉ đếm kg hơi. Sục trực tiếp ít kg hơi hơn, nhưng mỗi kg đó là một kg nước mới lò phải xử lý.
Gia nhiệt gián tiếp mà xả nước ngưng ra cống là cách tốn nhất trong ba cách. Việc đầu tiên là nối đường hồi.
Bồn nước nóng vệ sinh cứ sục trực tiếp, nhưng đặt đầu sục cho đúng để hơi ngưng hết trong nước.
Sản phẩm thực phẩm mà sục hơi thì phải hỏi lại hóa chất xử lý nước lò đang dùng là loại gì.
Đi một vòng xưởng xem nước ngưng của từng thiết bị đi đâu. Thường chỉ một buổi là thấy ngay chỗ đang mất tiền.
Tóm lại, gia nhiệt bằng hơi trực tiếp không phải lúc nào cũng tốn hơn, và gia nhiệt gián tiếp không phải lúc nào cũng tiết kiệm. Chi phí thật nằm ở nước ngưng: giữ được nó và đưa về lò là phần tiết kiệm lớn nhất, còn để nó chảy ra cống thì cách gia nhiệt nào cũng tốn.
Câu hỏi thường gặp
Gia nhiệt bằng hơi trực tiếp có tốn hơi hơn gián tiếp không?
Tính theo kg hơi cho cùng một mẻ thì sục trực tiếp thường tốn ít hơn, vì hơi nhả cả nhiệt ẩn lẫn nhiệt của nước ngưng vào sản phẩm. Nhưng sục trực tiếp mất toàn bộ nước ngưng, lò phải cấp nước mới, tốn thêm nước, hóa chất và nhiên liệu hâm nước.
Sản phẩm bị pha loãng bao nhiêu khi sục hơi?
Lượng hơi ngưng lại nằm trong mẻ. Theo ví dụ trong bài, nâng 1 m³ nước từ 30 lên 80 độ C bằng hơi 6 bar thêm khoảng 86 kg nước, tức khoảng 8,6%. Mẻ càng nâng nhiệt nhiều, nước thêm càng lớn.
Ngành thực phẩm có được sục hơi trực tiếp không?
Được nếu hơi đạt yêu cầu tiếp xúc thực phẩm: nước cấp, hóa chất xử lý nước và đường ống phải phù hợp, thường cần bộ lọc hơi. Nếu hơi lò đang dùng hóa chất không dành cho thực phẩm thì không nên sục trực tiếp.
Ống xoắn gia nhiệt bị chậm dần là do đâu?
Thường do bẫy hơi hỏng hoặc chọn sai làm nước ngưng đọng trong ống, cáu bám mặt ngoài ống phía sản phẩm, hoặc áp hơi tới thiết bị bị tụt do đường ống. Kiểm tra bẫy hơi và áp hơi tại thiết bị trước.
Có nên đổi từ sục trực tiếp sang ống xoắn không?
Đáng cân nhắc khi sản phẩm không chịu được nước thêm, khi nước và hóa chất xử lý đắt, hoặc khi có thể hồi nước ngưng về lò. Cần tính lượng nước ngưng hồi được và chi phí cải tạo trước khi quyết định.
Sục hơi trực tiếp gây ồn và rung là do đâu?
Do hơi ngưng đột ngột thành từng bọt lớn, thường gặp khi đầu sục đặt nông, lỗ sục to, hoặc nước đã gần sôi. Dùng đầu sục chuyên dụng, đặt đủ sâu và điều chỉnh áp hơi phù hợp sẽ giảm đáng kể.
Đang sục hơi trực tiếp mà lò tốn nước, tốn hóa chất?
Gửi danh sách thiết bị dùng hơi, áp suất và cách gia nhiệt đang dùng, kỹ thuật Vương Long Boiler tính giúp lượng hơi, nước ngưng có thể hồi về và phương án đổi cách gia nhiệt nếu đáng làm.
congnghelohoi@gmail.com · Xem bản đồ →












