Nồi hơi hấp phôi nấm: Chọn công suất theo mẻ hấp, giữ nhiệt đủ giờ

1. Nồi hơi hấp phôi nấm dùng để làm gì?

Phôi nấm (bịch mùn cưa, rơm, bã mía đã phối trộn cám, vôi) chứa rất nhiều bào tử nấm mốc, vi khuẩn. Trước khi cấy meo giống, phôi phải được hấp để tiêu diệt phần lớn tạp khuẩn. Nhiều trại nấm vẫn hấp bằng thùng phuy, lò tự xây đốt củi trực tiếp; cách này rẻ ban đầu nhưng nhiệt không đều, đáy cháy mà đỉnh chưa tới nhiệt, tỷ lệ bịch nhiễm cao. Dùng nồi hơi hấp phôi nấm, hơi nước được đưa vào phòng hấp, len khắp đống bịch nên nhiệt đều hơn, kiểm soát được thời gian và đỡ tốn công canh lửa.

Có hai cách hấp chính. Hấp thanh trùng ở khoảng 100°C (hơi không áp hoặc áp rất thấp trong phòng hấp) thường dùng cho nấm sò, bào ngư, mộc nhĩ; thời gian giữ nhiệt tính bằng nhiều giờ. Hấp tiệt trùng áp lực ở khoảng 121°C trong nồi hấp chịu áp dùng cho một số giống nấm khó tính hơn như linh chi, đùi gà, kim châm trong trại quy mô công nghiệp; thời gian ngắn hơn nhưng cần nồi hấp đạt chuẩn thiết bị áp lực. Các mức nhiệt độ, thời gian trong bài là tham khảo; mỗi giống nấm và mỗi trại có quy trình riêng.

Ảnh thực tế

2. Tính công suất nồi hơi hấp phôi nấm theo mẻ hấp

Nồi hơi cho trại nấm không chạy đều như lò cho nhà máy dệt hay thực phẩm. Nó có hai giai đoạn: giai đoạn lên nhiệt cần rất nhiều hơi để nâng cả tấn phôi ướt, khung kệ và vỏ phòng hấp lên gần 100°C; sau đó là giai đoạn giữ nhiệt chỉ cần một lượng hơi nhỏ bù cho tổn thất. Công suất nồi hơi quyết định thời gian lên nhiệt – nồi nhỏ quá thì lên nhiệt rất lâu, phôi ở tâm đống lâu đạt nhiệt, dễ nhiễm.

Trong đó 3 kJ/kg·°C là nhiệt dung riêng tham khảo của phôi ẩm khoảng 60–65%, 2.257 kJ/kg là nhiệt ẩn khi hơi ngưng tụ, hệ số tổn thất (phòng hấp, kệ, rò hơi) giả định 0,6–1,0 tùy phòng kín hay hở. Ví dụ 1.000 bịch × 1,1 kg, phôi đầu mẻ 30°C, hệ số tổn thất 0,8: 1.100 × 3 × 70 ÷ 2.257 × 1,8 ≈ 184 kg hơi cho giai đoạn lên nhiệt. Muốn lên nhiệt trong khoảng 2–3 giờ thì cần khoảng 60–90 kg hơi/giờ, cộng thêm phần giữ nhiệt và dự phòng.

Bảng trên là ước tính lý thuyết theo giả định (phòng hấp kín vừa phải, lên nhiệt trong 2–3 giờ), không thay cho khảo sát thực tế. Phòng hấp hở, mái tôn không cách nhiệt, phôi ướt hơn bình thường hay hấp vào mùa lạnh ở vùng cao đều làm lượng hơi cần tăng lên. Ngược lại, không nên chọn nồi quá lớn: nồi hơi chạy non tải lâu sẽ tốn nhiên liệu – điều này đã phân tích trong bài lò hơi “dư công suất”.

Mẹo: nếu trại chia thành nhiều phòng hấp chạy so le (phòng A lên nhiệt khi phòng B đang giữ nhiệt), có thể chọn nồi hơi nhỏ hơn so với hấp một mẻ lớn duy nhất.

3. Chọn kiểu nồi hơi cho trại nấm

Phần lớn trại nấm ở vùng nông thôn có sẵn mùn cưa, củi tạp, lõi ngô, vỏ cà phê… nên nồi hơi đốt sinh khối thường kinh tế hơn. Điều cần lưu ý là chọn buồng đốt hợp với loại nhiên liệu sẵn có và có hệ xử lý khói phù hợp nếu trại nằm gần khu dân cư.

Ảnh hiện trường của đội kỹ thuật Vương Long Boiler, dùng minh họa cho nội dung bài.

4. Phòng hấp và đường ống: nồi tốt mà lắp sai vẫn hấp không đều

• Cấp hơi từ dưới lên: ống phân phối hơi đặt dưới đáy phòng, đục lỗ đều, để hơi đẩy không khí lạnh ra khỏi đống phôi. Không khí còn sót là nguyên nhân chính khiến có vùng không đạt nhiệt.
• Có van xả khí ở phía trên: mở lúc bắt đầu cấp hơi, đóng bớt khi hơi đã ra đều.
• Đo nhiệt ở tâm đống phôi: đặt đầu dò nhiệt độ vào giữa bịch ở vị trí xa nguồn hơi nhất; tính thời gian giữ nhiệt từ lúc điểm này đạt nhiệt, không tính từ lúc nồi hơi đủ áp.
• Xếp bịch có khe: kệ, khay để hở cho hơi lưu thông; xếp quá chặt thì tâm đống rất lâu nóng.
• Thoát nước ngưng ở đáy: nước ngưng đọng ngập bịch hàng dưới làm phôi úng.
• Bảo ôn đường ống từ nồi hơi tới phòng hấp, nhất là ở vùng cao như Lâm Đồng, sáng sớm nhiệt độ thấp.

Cách cấp hơi, giữ nhiệt và tính lượng hơi cho các mẻ hấp tiệt trùng thực phẩm có nhiều điểm giống trại nấm; anh chị có thể tham khảo thêm bài nồi hơi cho xưởng chưng yến.

Ảnh hiện trường của đội kỹ thuật Vương Long Boiler (ảnh minh họa).

5. Những yếu tố quyết định giá nồi hơi hấp phôi nấm

Vương Long Boiler không đưa giá chung trên bài viết, vì cùng “nồi 500 kg” nhưng cấu hình khác nhau thì chi phí khác nhau đáng kể. Các yếu tố chính:

• Công suất và áp suất làm việc: nồi chỉ cấp hơi cho phòng hấp 100°C khác với nồi cấp cho nồi hấp áp lực 121°C.
• Kiểu nồi và nhiên liệu: đứng hay nằm ngang, đốt củi, mùn cưa, viên nén hay dầu.
• Thiết bị đi kèm: bơm cấp nước, bồn nước, xử lý nước cấp, tủ điện điều khiển, ống khói, xử lý khói bụi.
• Phạm vi lắp đặt: chỉ giao nồi, hay làm trọn đường ống, ống phân phối trong phòng hấp, bảo ôn.
• Khoảng cách vận chuyển đến trại (nhiều trại nấm ở vùng xa, đường nhỏ) và thủ tục kiểm định ban đầu.

Về điều khoản thương mại đã áp dụng: hợp đồng lò hơi của Vương Long tạm ứng 30% khi ký, lò hơi được bảo hành 24 tháng. Vương Long Boiler đã thực hiện công trình lắp đặt lò hơi 7 tấn dùng để hấp phôi nấm cho một cơ sở quy mô lớn, nên hiểu rõ đặc thù tải đỉnh khi lên nhiệt của ngành này.

Nghĩa Lò Hơi lưu ý từ hiện trường

Đi trại nấm, câu tôi hay nghe nhất là “nồi đủ áp rồi mà phôi giữa đống vẫn nhiễm”. Kiểm tra lại thì thường không phải do nồi yếu, mà do đo nhiệt sai chỗ: nhiệt kế gắn ở cửa phòng hấp, chỗ hơi vào trước, trong khi bịch ở góc trong cùng còn chưa tới 90°C.

Lời khuyên của tôi: mua một đầu dò nhiệt độ đặt vào giữa bịch phôi ở góc xa nhất, tính giờ giữ nhiệt từ lúc điểm đó đạt nhiệt. Làm vậy vài mẻ, anh chị sẽ biết nồi và phòng hấp của mình cần bao lâu, không phải đốt dư củi cho chắc.

6. An toàn khi dùng nồi hơi ở trại nấm

• Có hồ sơ, nhãn và biên bản kiểm định còn hạn cho nồi hơi.
• Van an toàn, đồng hồ áp suất, ống thủy hoạt động, được kiểm tra định kỳ.
• Phòng hấp có van xả khí, thoát nước ngưng, đầu dò nhiệt ở tâm đống phôi.
• Đường ống hơi được bảo ôn, có giá đỡ chắc chắn.
• Người vận hành nồi hơi có chứng nhận huấn luyện an toàn.
• Nhà lò thông thoáng, cách xa kho phôi, kho nhiên liệu dễ cháy.

Câu hỏi thường gặp

Tác giả bài viết

Nghĩa Lò Hơi

Chuyên gia thiết bị áp lực, Vương Long Group

Hơn 10 năm thực chiếnLò hơi công nghiệpAn toàn thiết bị áp lực

Trực tiếp khảo sát, lắp đặt và xử lý sự cố lò hơi tại nhà máy. Tư vấn kỹ thuật miễn phí qua Hotline/Zalo 09 6789 1338 (Mr. Nghĩa).

Xem thêm trên hệ thống Vương Long Group